CEL BADANIA EPIDEMIOLOGICZNEGO

We wszystkich dziedzinach, w których mamy niedostateczne informacje na temat stanu zdrowia populacji na różnych szczeb­lach: zakładu pracy, określonej gałęzi produkcji, na terenie woje­wództwa, kraju, a nawet całych kontynentów — udekamy się do badań epidemiologicznych. Celem badania epidemiologicznego jest uzyskanie, w opardu o    zebrany materiał, szeregu statystycznych zależnośd pomiędzy jednostką chorobową (lub jakimś zjawiskiem biologicznym) i ce­chą lub zespołem cech populacji poszczególnych osób oraz czyn­ników środowiska.

DOSKONALENIE WIEDZY O ŚWIECIE

Doskonalmy naszą wiedzę o święcie, ale zawierzajmy też i   intuicji, nie lekceważmy wypróbowanych tradycji i ludowej mądrości.Pamiętajmy też, że tych wszystkich ważkich zasad życia w harmonii z przyrodą nie można spełnić, gdy nie ma harmonii w nas samych i „ludzkich” układów pomiędzy ludźmi. Tak jak o środowisko zewnętrzne, trzeba dbać o nasze środowisko wewnętrzne. A w nim potrzeba więcej pogody i życzliwości do świata i… siebie. Miło byłoby się nadtSifcSSika obudzić nastroju i z chęcią działania…

NAUKA I TECHNOLOGIA

Powinny też, w ramach prawa międzynarodowego, egzek­wować stosowanie zasad etycznych, np. uniemożliwiać podrzucanie innym krajom „kukułczego jaja” – odpadów toksycznych czy zanieczyszczeń powietrza. Muszą też regulować wspólne korzystanie z zasobów światowych, np. ryb czy kopalin. Nauka i technologia powinny też być ukierunkowane na poszukiwanie najlepszych, najbardziej „przyjaznych środowisku” metod produkcji oraz  utylizacji odpadów. Na przykład opracowanie, wyprodukowanie doskonal­szych urządzeń przetwarzających energię słoneczną czy poprawa wydajności silników w samochodach pozwolą na ograniczenie zużycia paliw kopalnych mniejsze skażenie powietrza.

ŚREDNIO NA ŚWIECIE

Średnio na świecie odzyskuje się zaledwie 11% z wysypisk komunalnych (bytowych) śmieci, a teoretycznie można by nawet 90%! Ciągle jeszcze „złota żyła” nie zostaje wykorzystana, ciągle jeszcze więcej szkła, aluminium, plastikowych butelek po kosmetykach i napojach może powracać do powtórnego użytku. Następną ważną regułą (trzecią) funkcjonowania zrównoważonego społe­czeństwa jest zwracanie się, przestawianie na zasoby odnawialne. Zasoby odnawialne, jak biomasa roślin wykorzystana jako drewno, materiały budulcowe, papier i opał, energia wiatru czy energia słoneczna, to te bogactwa, które mogą być odtwarzane w naturalnych procesach przyrod­niczych.

OCHRONA I OSZCZĘDNOŚĆ

Pierwsza reguła – ochrona i oszczędność, oznacza, że należy skończyć z nadmierną rozrzutnością i przesadą, czasem wręcz bezmyślnością konsumpcyjną, czyli pora, byśmy się stali konsumentami świadomymi. Wymaga to zastanowienia się, chwili refleksji przy zakupach. Kupować to, co rzeczywiście jest potrzebne, i to raczej rzeczy trwałe, nadające się do użytku przez długi czas. Jednorazowe płaszcze od deszczu czy plastikowe sztućce przegrywają wobec podobnych przedmiotów nadających się do wielokrotnego użytku. Oszczędność to również używanie zasobów w sposób wydajny. Zważywszy że dziś na świecie trwoni się przeciętnie 50% wyprodukowanej energii, jest o co zawalczyć!

DZIAŁALNOŚĆ SPOŁECZEŃSTWA

W takim społeczeńst­wie cała działalność ludzka, i to w ciągu nieograniczenie długiego czasu, odbywa się zgodnie z granicami wyznaczonymi przez środowisko – zgodnie z jego możliwościami: z pojemnością do wchłonięcia śmieci i odpadów, z wyprodukowaniem wystarczającej ilości żywności i dostarczeniem innych zasobów, takich jak energia czy surowce. Społeczeństwo w harmonii z przyro­dą to takie, które zaspokaja swoje potrzeby bez drastycznego ograniczenia potrzeb życiowych innych gatunków, bez wypierania innych organizmów z ich siedlisk, nie zmniejszające różnorodności gatunkowej i różnorodności siedlisk na Ziemi. To społeczeństwo, które swoją działalnością nie ogranicza szans, nie ograbia przyszłych pokoleń.

STATYSTYCZNA ANALIZA

Gorzej, bojak wykazała statystyca analiza programów wyborczych wszystkich pozo­stałych partii, żadna z nich nie poświęciła zagadnieniom środowiska zbyt wiele uwagi. A tu czas nagli. Na okładkach podręczników ekologii z różnych krajów widnieje wizerunek zegara ze wskazówkami tuż przed 1200. Nie ma wyjścia, trzeba popierać politykę skierowaną na zrównoważony rozwój, na opcję ekologiczną. Można krzykną ć, dokonując wyboru przyszłości: cała władza w ręce ekologów! (oby mądrych, wrażliwych, współodczuwających z ludźmi i naturą i… umiejących podejmować decyzje zapewniające harmonij­ny rozwój kraju w zgodzie ze środowiskiem).

POWIĄZANE KORZYŚCI

Jednak kiedy korzyści powiązane z obniżeniem emisji S02 były zawsze mniejsze niż potrzebne nakłady, to zyski ze zmniejszenia zanieczyszczeń pyłowych były znacznie wyższe niż nakłady. Tak więc dla tego regionu, z ekonomicznego punktu widzenia, przede wszystkim korzystniejsze okazało się zmobilizowanie środków na ograniczenie pyłów, a nie S02. Równocześnie taka analiza pozwala nam obalić najczęstszy argument polityków opieszałych w ochronie środowiska, że „nas na to nie stać”, gdy bilans wskazuje, że to jednak się opłaca. Ważna jest też ocena, jak ekonomicznie skuteczne są różne zakazy, podatki, narzuty administracyjne i finansowe.

POLITYKA OCHRONY ŚRODOWISKA

Trzecią ważną zasadą musi być zasada uspołecznienia, które może być realizowane przez stworzenie pewnych warunków udziału obywateli i grup  społecznych w całym procesie ochrony środowiska. Da się to osiągnąć przez edukację ekologiczną, budzenie świadomości i wrażliwości ekologicznej, stwarzanie nowej etyki i zachowań wobec przyrody. Polityka ochrony środowiska musi jednak być poddana zasadom ekono­micznym przez wykorzystanie – (tak jak i w innych dziedzinach funk­cjonowania państwa) mechanizmu rynkowego, chociażby systemu opłat za korzystanie ze środowiska.

TORBY NA ZAKUPY

Zresztą opakowania to osobny rozdział – po latach towarów podawanych byle jak (pierniczki w opakowaniach do śledzi z etykietkami zastępczymi) dużą radość sprawiają piękne pudełka, gustowne paczuszki i ozdobne papiery pakowe. Jednak po chwili radości trafiają one do kosza, zwiększając ilość śmieci i zmniejszając liczbę drzew (wyciętych do produkcji papieru). Należy więc wyważyć proporcję między przyjemnościami estetycznymi a marnotraw­stwem. Jeden z piosenkarzy, który śpiewał ekologiczne protest-songi, został mocno skrytykowany za niekonsekwencję, gdy jego nowy album z płytami został opakowany w przesadną ilość luksusowego papieru. Podobnie wygląda sprawa plastikowych toreb na zakupy.

PRZY WIELU CHOROBACH

  • Przy wielu chorobach zawodowych rzeczywiście można mówić o    wyłącznym lub prawie wyłącznym działaniu szkodliwości pracy, ale przy niektórych chorobach wyłączność ta jest względna, trud­na, a czasem wręcz niemożliwa do ustalenia. Objawy niektórych zatruć zawodowych i niezawodowych mogą być bardzo zbliżone, a nie zawsze uda się sprawę precyzyjnie określić badaniem tok­sykologicznym. Zawodowe uszkodzenie słuchu jest z reguły na­stępstwem działania hałasu przemysłowego, ale i w jakiejś mierze do wystąpienia objawów chorobowych może przyczynić się hałas poza miejscem pracy oraz przebycie pewnych niezawodowych schorzeń.

POMIJANIE PRZEPISÓW

Pomijanie tych przepisów sprowadziłoby rozważania o chorobach zawodowych na błędne tory. Zresztą obok chorób zawodowych o uświęconej tradycji, jak pylica, czy zatrucia — są choroby zawodowe, które przed kilku laty nimi nie były, np. choroba wibracyjna, trwałe uszkodzenie centralnego układu nerwowego lub krwiotwórczego, wywołane mikrofalami itd. Choroby stają się zawodowymi z chwilą uznania ich za takie przepisami obowiązującymi w danym kraju; ale i pierwszy człon definicji choroby zawodowej budzi pewne wątpli­wości. Niektórzy autorzy uważają, że choroba zawodowa musi być wyłącznym następstwem działania szkodliwości pracy.

Z ANALIZY DANYCH

Z analizy danych z roku 1989 wynika, że u mężczyzn najwięk­szy odsetek zgonów na nowotwory złośliwe stanowiły nowotwory złośliwe płuc (34.3%), żołądka (11,7%), gruczołu krokowego (5,0%), odbytnicy (4,2%) i trzustki (4,1%). U kobiet zaś najczęst­szą przyczyną zgonów na nowotwory złośliwe były nowotwory złośliwe sutka (13.4%), żołądka (8.9%), płuc (8.6%) i szyjki mad- cy (8%). Należałoby w tym miejscu podkreślić przyrost zagrożenia no­wotworami złośliwymi, uznanymi za zależne od tytoniu (drogi oddechowe, a zwłaszcza płuca). Wzrost ten jest szczególnie cha­rakterystyczny w populacji mężczyzn, ale zagrożenie nowotwora­mi płuc również u kobiet wykazuje znaczne tempo wzrostu.

NAJWIĘCEJ ZGONÓW

Przedętne dalsze trwanie żyda obrazuje tabela 1 z Rocznika Statystycznego z 1988 r. Tabela 2 z kold obrazuje przyczyny zgonów w Polsce. Wska­zuje ona, iż najwięcej zgonów notuje się z powodu chorób układu krążenia (472.3 na 100.000 ludnośd) oraz nowotworów złośliwych (184.2) W zakresie chorób krążenia liczba zgonów wykazuje od szere­gu lat wzrost. Choroby te i związaną z nimi umieralność łączy się w sposób zdecydowany z niekorzystnymi przejawami cywilizacji —   nerwowowść i trudnośd żyda, pośpiech, niekorzystne warunki pracy.

WSPÓŁCZESNA EPIDEMIOLOGIA

Współczesna epidemiologia nawiązuje więc do profilaktyki, łączy się ściśle ze wszystkimi naukami medycznymi, z medycyną kliniczną, higieną i organizacją ochrony zdrowia.W wielu krajach trwają badania nad znalezieniem paramet­rów obrazujących wszechstronnie zachodzące w badanej populacji zjawiska dotyczące zdrowia, bowiem —jak wspomniano — dla prawidłowego programu zdrowotnego i profilaktyki musimy po­siadać dokładną znajomość stanu zdrowia ludnośd, jej warunków żyda i pracy. W opardu o tę znajomość stanie się możliwe zapo­bieganie szkodom biologicznym, jakie ponosi badana populacja.

UZYSKANE DANE

Wskaźnik specyficzny, określający stosunek liczby dni nie­zdolności do pracy z powodu danej jednostki chorobowej do liczby zatrudnionych w danym okresie sprawozdawczym.Uzyskane w ten sposób dane porównuje się z danymi analogi­cznego okresu roku ubiegłego. Dane dotyczące absencji chorobo­wej należy porównać także z danymi o absencji w innych za­kładach pracy tej samej branży w województwie, ewentualnie z danymi ogólnopolskimi. Zarówno na podstawie spontanicznej zgłaszalności pacjentów, jak i badań profilaktycznych pracowników, zatrudnionych na sta­nowiskach szkodliwych i uciążliwych, zebrać można szereg cen­nych spostrzeżeń.

DLA UZYSKANIA DANYCH

Zestawienie zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy pozwala lekarzowi ocenić zgłaszalność pacjentów w placówce służby zdrowia, poziom i strukturę absencji, urazowość i wypad­kowość. Zasadnicze znaczenie ma tutaj podstawowa informacja, a mianowicie liczba dni niezdolności do pracy z powodu choroby, określana wskaźnikiem absencji chorobowej. liczba  dni niezdolności  do pracy x 100 do liczba dni kalendarzowych x liczba zatrudnionych. Dla uzyskania danych charakteryzujących absencję z powodu określonych schorzeń lub grup chorobowych obliczamy:wskaźnik struktury, czyli procentowy udział danej jedno­stki w absencji chorobowej.

NIEZDOLNOŚĆ DO PRACY

Zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy są równocześnie podstawą sprawozdawczości prowadzonej przez zakład pracy, jak również podstawą wypłaty świadczeń z tytułu ubezpieczeń. Przy analizie absencji chorobowej należy rozpatrzyć szereg czynników ogólnych, jak: ocenę środowiska pracy (szkodliwości produkcji mają zasadniczy wpływ na kształtowanie się zdrowot­ności załogi), wiek, płeć, warunki socjalno-bytowe, zatrudnienie inwalidów i przewlekle chorych, wreszcie stan opieki zdrowotnej. Czynniki te mają duży wpływ na absencję chorobową.

WYPADKOWA RÓŻNYCH CZYNNIKÓW

Absenqa chorobowa jest oczywiście wypadkową różnych czyn­ników biologicznych i . ekonomicznych, jednakie wymienione czynniki posiadają również poważny wpływ na kształtowanie się stanu zdrowotnego. Materiałem źródłowym do analizy absencji chorobowej są zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy. Z materiałów tych uzyskuje się informacje o całkowitym czasie nie przepraco­wanym, a więc nie tylko z powodu absencji chorobowej i wypad­kowej, ale tatrie z powodu zwolnień z tytułu opieki, kwarantanny, urlopów macierzyńskich i zwolnień dla matek karmiących oraz innych nieobecności usprawiedliwionych i nie usprawiedliwionych.